Dziedzictwo kulturowe na całym świecie jest coraz bardziej narażone na skutki ekstremalnych zjawisk pogodowych, katastrof oraz intensywnego ruchu turystycznego. Szczególnie trudna jest sytuacja obiektów o znaczeniu regionalnym i lokalnym, które często nie są objęte systematycznym monitoringiem. Aby sprostać temu wyzwaniu, zespół badawczy pod kierunkiem Łukasza Quirini-Popławskiego z Instytutu Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. S. Leszczyckiego PAN w Warszawie, w którego skład weszły również naukowczynie z Wydziału Nauk Geograficznych Uniwersytetu Łódzkiego – Marzena Makowska-Iskierka i Marta Nalej – opracował innowacyjne narzędzie cyfrowe wykorzystujące technologię GIS (Systemów Informacji Geograficznej). Rozwiązanie zostało zaprojektowane z myślą o instytucjach zajmujących się zarządzaniem dziedzictwem kulturowym i umożliwia sprawne gromadzenie danych terenowych oraz dokumentowanie stanu obiektów.
Nowa aplikacja w służbie społeczeństwu
Narzędzie wykorzystuje aplikację ArcGIS Survey123 i zostało przetestowane w trzech polskich miejscowościach uzdrowiskowych, tj. Krynicy-Zdrój, Szczawnicy i Uniejowie. Badane były m.in. historyczne obiekty uzdrowiskowe, budynki mieszkalne, obiekty użyteczności publicznej, czy zabytki sakralne. Jak mówi Marta Nalej z WNG UŁ:
Opracowane narzędzie to mobilny system GIS oparty na aplikacji ArcGIS Survey123, który umożliwia prowadzenie terenowej inwentaryzacji i ciągłego monitoringu zabytków. Podczas wizji lokalnej użytkownik zapisuje lokalizację obiektu, jego stan zachowania, funkcję, zagrożenia, potrzeby konserwatorskie oraz dokumentację fotograficzną. Dane są automatycznie synchronizowane z centralną bazą, gdzie mogą być analizowane przestrzennie, wizualizowane na mapach oraz wykorzystywane do wyznaczania priorytetów działań konserwatorskich.
Wyniki badań potwierdziły przydatność aplikacji zarówno w działaniach z zakresu konserwacji zapobiegawczej, jak i podczas szybkiej oceny szkód czy angażowania lokalnych społeczności w ochronę dziedzictwa.
Tradycyjna ocena szkód po katastrofach może trwać nawet kilka miesięcy, natomiast zastosowanie mobilnego GIS pozwala dokumentować uszkodzenia w czasie rzeczywistym i niemal natychmiast udostępniać dane dzięki synchronizacji online lub pracy offline z późniejszym przesłaniem informacji. Wówczas instytucje odpowiedzialne za ochronę zabytków mogą znacznie szybciej podejmować decyzje dotyczące zabezpieczenia i odbudowy obiektów
– mówi Marta Nalej i dodaje:
Lokalne społeczności mogą uczestniczyć w monitorowaniu poprzez tzw. crowdsourcing, czyli mieszkańcy i turyści mogą zgłaszać zauważone zagrożenia, przesyłać fotografie oraz aktualizować informacje o stanie zabytków za pomocą prostych aplikacji GIS. Pozytywnym zaskoczeniem było to, iż z narzędzia mogły skutecznie korzystać zespoły posiadające jedynie podstawowe umiejętności GIS, bez specjalistycznego szkolenia, a jednocześnie możliwe było bieżące zarządzanie pracą terenową dzięki automatycznej synchronizacji danych. Wykorzystanie urządzeń mobilnych umożliwia inspekcję w trudniejszych warunkach pogodowych jak lekki deszcz, mgła czy gorsze oświetlenie, bez obaw o uszkodzenie nośnika i jakość danych.
Autorzy podkreślają, że opracowana metodologia może być łatwo wdrażana również w innych regionach. Dzięki standaryzacji procesu dokumentacji i monitoringu wspiera ona bardziej efektywne oraz zrównoważone zarządzanie dziedzictwem kulturowym, szczególnie tam, gdzie zasoby przeznaczone na jego ochronę są ograniczone.
Współczesne zagrożenia, takie jak zmiany klimatu, ekstremalne zjawiska pogodowe, presja inwestycyjna czy intensywny ruch turystyczny, wymagają odejścia od okazjonalnej inwentaryzacji na rzecz ciągłego monitoringu. Technologie GIS umożliwiają szybkie gromadzenie, analizowanie i aktualizowanie danych przestrzennych, wspierają ocenę ryzyka oraz planowanie działań prewencyjnych. Co równie ważne, pozwalają angażować mieszkańców w ochronę dziedzictwa kulturowego, dzięki czemu system monitoringu staje się bardziej efektywny i trwały
– podsumowuje Marta Nalej.
Źródło: Quirini-Popławski Łukasz, Bogdanowska Monika, Makowska-Iskierka Marzena, Nalej Marta, Semczuk Marcin: The sustainable management of cultural heritage in tourist destinations: a mobile GIS approach, Heritage Science, Springer Science + Business Media, 2026, s. 1-38, DOI:10.1038/s40494-026-02638
